Trixogramma

Umumiy ta'rif

Taksonomik holati va tizimdagi o'rni

Trixogramma (lot. Trichogramma evanescens Westwood va shu turkumga mansub boshqa turlar) — parda qanotlilar (Hymenoptera) turkumiga, Trichogrammatidae oilasiga mansub mikroskopik o'lchamdagi tuxum parazitoid arilaridir. Bu ari asosan kapalaklar (Lepidoptera) oilasiga mansub zararkunandalarning tuxumlarida parazitlik qiladi va biologik himoya tizimida eng keng qo'llaniladigan foydali hasharotlardan biri hisoblanadi.

Trixogramma turkumi dunyo bo'yicha yuzdan ortiq turni o'z ichiga oladi, ular orasida Trichogramma evanescens, T. brassicae va T. pretiosum kabi turlar ilmiy jihatdan eng chuqur o'rganilgan va sanoat miqyosida ko'paytiriladigan turlar hisoblanadi. Trixogramma yuz yildan ortiq vaqt davomida dunyo bo'yicha biologik himoya dasturlarida qo'llanilib kelinmoqda va hozirgi kunda eng ko'p ishlab chiqariladigan hamda qo'llaniladigan tabiiy kushandalardan biri sifatida e'tirof etilgan.

O'zbekiston qishloq xo'jaligida, xususan g'o'za ekotizimida, trixogramma zararkunandalarning dastlabki rivojlanish bosqichi — tuxum bosqichidayoq ularga qarshi kurash olib boruvchi eng muhim biologik agentlardan biri hisoblanadi.

Morfologik tuzilishi

Trixogramma dunyodagi eng kichik hasharotlardan biri bo'lib, uning tana uzunligi atigi 0,2-0,6 millimetrni tashkil etadi, ya'ni deyarli inson ko'zi bilan ilg'ab bo'lmaydigan darajada mayda. Tana rangi odatda sarg'ish yoki jigarrang tusda bo'lib, murakkab ko'zlari qizil yoki to'q rangda bo'ladi.

Voyaga yetgan trixogramma tanasi uch qismdan — bosh, ko'krak va qorindan iborat bo'lib, qanotlari nozik, sochsimon qilchalar (setae) bilan qoplangan, bu xususiyat oilaning lotincha nomi "Trichogrammatidae" (soch — trichos, chiziq — gramma) ga asos bo'lgan. Urg'ochi arining qorin qismida juda ingichka ovipozitor joylashgan bo'lib, u orqali zararkunanda tuxumi ichiga o'z tuxumini qo'yadi.

Trixogramma tuxumlari, lichinkalari va g'umbaklari zararkunanda tuxumi ichida rivojlanadi, shuning uchun ularni tashqi ko'rinishidan alohida kuzatish deyarli imkonsiz — ularning rivojlanishini faqat parazitlangan tuxumning rangi o'zgarishi (odatda qoramtir yoki kulrang tusga kirishi) orqali bilib olish mumkin.

Tarqalishi va yashash muhiti

Trixogramma turkumi kosmopolit bo'lib, dunyoning deyarli barcha qit'alarida — issiq iqlim mintaqalaridan tortib mo''tadil iqlim mintaqalarigacha tarqalgan. Trichogramma evanescens, xususan, Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikaning ko'plab mamlakatlarida tabiiy sharoitda uchraydi va turli agroekotizimlarga — dala ekinlaridan tortib bog'-rog'larga qadar — moslashgan.

O'zbekistonning g'o'za ekotizimida trixogramma eng ko'p uchraydigan va amaliy ahamiyatga ega tabiiy kushandalardan biri hisoblanadi. U shuningdek sabzavot, poliz, makkajo'xori, sholi va uzumzor ekinlarida ham zararkunanda tuxumlarini nishonga olib, tabiiy muvozanatni saqlashda muhim ekologik rol o'ynaydi.

Ekologik va xo'jalik ahamiyati

Trixogramma biologik himoya tizimida alohida o'ringa ega, chunki u zararkunandani eng erta bosqichda — tuxum bosqichidayoq yo'q qiladi, bu esa lichinka chiqib, o'simlikka zarar yetkazishning oldini butunlay oladi. Bu xususiyat trixogrammani boshqa parazitoidlardan (masalan, lichinka yoki g'umbak bosqichida ta'sir qiluvchi parazitoidlardan) farqlab, uni eng samarali profilaktik biologik vosita sifatida ajratib turadi.

Tabiatda trixogramma paxta, makkajo'xori, sabzavot, bog' va uzumzor ekinlarini zararkunandalardan himoya etishda muhim ekologik rol o'ynaydi. Bu ari o'zining qisqa rivojlanish davri, yuqori ko'payish qobiliyati va oson ommaviy ko'paytirilishi tufayli dunyo bo'yicha eng ko'p ishlab chiqariladigan va qo'llaniladigan biologik himoya vositalaridan biriga aylangan.

O'zbekistonda "Biosifat" tizimi doirasida trixogrammani ommaviy ko'paytirish va fermer xo'jaliklariga yetkazib berish orqali g'o'za va boshqa qishloq xo'jaligi ekinlarini ekologik toza usulda himoya qilish imkoniyati yaratilmoqda.