Brakon

Umumiy ta'rif

Brakon (lot. Braconidae).

Taksonomik holati va tizimdagi o'rni

Brakon (lot. Braconidae) — parda qanotlilar (Hymenoptera) turkumiga, Ichneumonoidea kenja turkumiga mansub parazitoid arilar oilasidir. Bu oila hasharotlar dunyosidagi eng yirik va xilma-xil oilalardan biri hisoblanadi. Hozirgi kunga qadar olimlar tomonidan dunyo bo'yicha 12 000 dan ortiq Braconidae turi aniqlangan bo'lib, mutaxassislarning bahosicha, hali tavsiflanmagan turlarning umumiy soni 40 000 tadan oshishi mumkin. O'zbekiston hududida esa brakonlarning 200 dan ortiq turi qayd etilgan bo'lib, ularning ko'pchiligi qishloq xo'jaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi tabiiy kurashda muhim rol o'ynaydi.

Amaliy biologik himoya sohasida eng ko'p o'rganilgan va sanoat miqyosida ko'paytiriladigan tur — Habrobracon hebetor (sinonimi Bracon hebetor Say) hisoblanadi. Ushbu tur qadimdan don-dun mahsulotlari va dala ekinlari zararkunandalariga qarshi eng samarali biologik agentlardan biri sifatida tan olingan. O'zbekistondagi biolaboratoriyalarda ham asosan shu tur bilan ishlanadi, chunki u mahalliy iqlim sharoitiga yaxshi moslashgan va ko'plab zararli kapalak turlarining lichinkalarini samarali yo'q qiladi.

Braconidae oilasi Ichneumonidae oilasiga yaqin bo'lib, ikkalasi ham parazitoid turmush tarziga ega. Biroq brakonlar qanotlaridagi tomirlar tuzilishi (ayniqsa old qanotdagi ikkinchi kubital katakcha yo'qligi), qorin bo'g'imlarining soni va tuzilishi hamda ovipozitor (tuxum qo'yish organi) xususiyatlari bilan ichneumonidlardan farqlanadi.

Morfologik tuzilishi

Brakon arilarining tana uzunligi odatda 1,5 santimetrdan oshmaydi, ko'pchilik amaliy ahamiyatga ega turlarda esa bu ko'rsatkich 2-5 millimetr atrofida bo'ladi. Habrobracon hebetor turining voyaga yetgan urg'ochi va erkak arilari atigi 2 millimetrga yaqin uzunlikka ega bo'lib, vazni 1 milligrammdan kam.

Tana rangi odatda tim jigarrang, qora yoki to'q sarg'ish tusda bo'ladi. Tana uch asosiy qismdan — bosh, ko'krak (toraks) va qorin (abdomen) qismlaridan iborat. Qorin bo'limi nozik "bel" — petiol orqali ko'krak bilan tutashgan bo'lib, bu brakonlarga xos morfologik belgilardan biridir. Boshida bir juft murakkab ko'z, uchta oddiy ko'zcha (ocelli) va uzun, ko'p bo'g'imli muylovlar joylashgan bo'lib, ular atrof-muhitdagi kimyoviy signallarni (feromon va kairomonlarni) sezishda muhim rol o'ynaydi.

Qanotlari shaffof, tomirlanish naqshi tur aniqlashda asosiy belgilardan hisoblanadi. Urg'ochi arilarda qorinning oxirida ovipozitor — tuxum qo'yish va bir vaqtning o'zida zahar yuborish uchun xizmat qiluvchi ingichka, uzun organ mavjud. Bu organ orqali urg'ochi ari nafaqat tuxum qo'yadi, balki o'ljasiga falajlovchi zahar (venom) ham yuboradi.

Tarqalishi va yashash muhiti

Habrobracon hebetor kosmopolit tur bo'lib, deyarli barcha qit'alarda — Osiyo, Yevropa, Afrika va Amerikada tarqalgan. Bu turning keng tarqalishiga uning turli iqlim sharoitlariga yuqori moslashuvchanligi va o'lja doirasining kengligi sabab bo'lgan. Markaziy Osiyo mintaqasida, jumladan O'zbekistonda, brakon tabiiy sharoitda dala va bog'-rog' ekinlari, shuningdek g'alla omborlarida keng tarqalgan.

Brakonlar issiq va o'rtacha iqlim mintaqalarini afzal ko'radi, biroq ular ombor sharoitida yil davomida barqaror harorat va namlik ta'minlangan taqdirda ko'payishni davom ettira oladi. Tabiatda ular ko'pincha o'z o'ljasi — kapalak lichinkalari yashaydigan joylarda, ya'ni g'o'za, makkajo'xori, sabzavot va don ekinlari maydonlarida, shuningdek don saqlanadigan omborxonalarda uchraydi.

Ekologik va xo'jalik ahamiyati

Braconidae oilasi vakillari agroekotizimlarda tabiiy muvozanatni saqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ular asosan boshqa hasharotlarning — ayniqsa zararli kapalaklar (Lepidoptera), qo'ng'izlar (Coleoptera) va ba'zi pashsha turlari (Diptera) lichinkalarining tabiiy dushmani hisoblanadi. Bitta brakon urg'ochisi o'z hayoti davomida o'nlab, hatto yuzlab zararkunanda lichinkalarini falajlab, ularga tuxum qo'yish orqali populyatsiyani sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.

Brakonlarning yana bir muhim xususiyati — voyaga yetgan arilar gul nektari va boshqa shirin moddalar bilan oziqlanib, tasodifiy changlatuvchi (pollinator) vazifasini ham bajarishidir. Shu tariqa ular nafaqat zararkunandalarga qarshi kurashda, balki o'simliklarning changlanishida ham ma'lum darajada ishtirok etadi.

Zamonaviy qishloq xo'jaligida kimyoviy pestitsidlardan foydalanishning ortib borishi natijasida zararkunandalarda dorilarga chidamlilik shakllanishi, foydali hasharotlarning qirilib ketishi va atrof-muhitning ifloslanishi kabi muammolar yuzaga kelmoqda. Shu sababli brakon kabi tabiiy parazitoidlarni ishlab chiqarish va dala sharoitida qo'llash — barqaror va ekologik toza qishloq xo'jaligini rivojlantirishning muhim yo'nalishlaridan biriga aylandi. O'zbekiston Respublikasida "Biosifat" tizimi doirasida brakonlarni ommaviy ko'paytirish va fermer xo'jaliklariga tarqatish ishlari olib borilmoqda, bu esa pestitsidlarga bo'lgan bog'liqlikni kamaytirish va ekologik toza mahsulot yetishtirishga xizmat qiladi.

Xususiyatlari

Hayot sikli bosqichlari

Habrobracon hebetorning hayot sikli to'liq metamorfoz bilan kechadi va tuxum, lichinka, g'umbak hamda voyaga yetgan ari bosqichlaridan iborat. Optimal sharoitda — harorat 25 daraja atrofida, nisbiy namlik 60-70 foiz bo'lganda — butun rivojlanish sikli taxminan 8-10 kun davom etadi, bu esa brakonni ommaviy ko'paytirish uchun juda qulay va tez ko'payuvchi obyektga aylantiradi.

Urg'ochi ari avval o'zining o'ljasi — kapalak lichinkasini (odatda IV-V yosh lichinkalarini) qidirib topadi va uni ovipozitor orqali zaharli modda (neyrotoksik venom) bilan falajlaydi. Falajlangan lichinka harakatsiz holga kelib, ammo tirik qoladi — bu holat "idiobiont" parazitizm deb ataladi, ya'ni o'lja parazitoid rivojlanishi davomida boshqa o'sishni to'xtatadi. Shundan so'ng urg'ochi ari falajlangan lichinka tanasi ustiga 8 tadan 30 tagacha tuxum qo'yadi. Qizig'i shundaki, ko'pincha urg'ochi ari haqiqiy tuxum qo'yishdan oldin bir nechta qo'shimcha lichinkalarni ham falajlaydi, ularni faqat oziq manbai sifatida ishlatib, tuxum qo'ymaydi — bu strategiya o'ljaning keyingi avlodlar uchun zaxira sifatida saqlanishiga xizmat qiladi.

Tuxumdan taxminan 1-2 kundan so'ng lichinka chiqadi. Lichinka ekzoparazitoid bo'lib, ya'ni o'lja tanasining tashqarisida joylashib, uning gemolimfasi va to'qimalari bilan oziqlanadi. Lichinka bosqichi bir necha kun davom etib, bu davrda u bir necha marta po'st tashlaydi (odatda 3-4 lichinka yoshi kuzatiladi). Lichinka to'liq voyaga yetganidan so'ng ipak pilla to'qib, g'umbaklik bosqichiga o'tadi. G'umbaklik davri ham bir necha kun davom etadi, shundan so'ng pillani yorib voyaga yetgan ari tashqariga chiqadi.

Ozuqlanish va o'lja doirasi

Brakon — polifag ectoparazitoid bo'lib, uning o'lja doirasi ancha keng. U asosan don yig'inda, chigit va boshqa qishloq xo'jaligi ekinlariga zarar yetkazuvchi kapalaklar oilasiga (Lepidoptera) mansub bir qator turlarning lichinkalarini nishonga oladi. Jumladan, g'o'za tunlami (Helicoverpa armigera), un kuyasi (Ephestia kuehniella), meva kuyasi turlari, don ombor kuyasi (Plodia interpunctella) va boshqa ko'plab zararli lepidoptera turlarining lichinkalari brakon uchun mos o'lja hisoblanadi.

Voyaga yetgan brakon arilar esa asosan gul nektari, o'simlik shirasi (asal shabnami) va boshqa uglevodli moddalar bilan oziqlanadi, bu ularning uzoq umr ko'rishi va reproduktiv faoliyatini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Ayrim tadqiqotlarga ko'ra, urg'ochi ari o'z o'ljasidan olingan gemolimfa bilan ham qo'shimcha oziqlanishi mumkin, bu esa tuxum ishlab chiqarish qobiliyatini oshiradi.

Reproduktiv xususiyatlar va unumdorlik

Bitta urg'ochi Habrobracon hebetor ari o'z hayoti davomida (odatda 2-3 haftalik umr ko'radi) yuzlab tuxum qo'yishga qodir. Kuzatishlarga ko'ra, optimal sharoitda urg'ochi ari sutkasiga o'rtacha 10 dan 17 tagacha tuxum qo'yishi mumkin, bu ko'rsatkich o'lja lichinkasining holatiga (diapauzada yoki faol rivojlanishda ekanligiga) bog'liq holda o'zgaradi. Tuxumlar odatda hymenopteriform shaklga ega bo'lib, o'lchami taxminan 0,5 millimetr uzunlik va 0,1-0,15 millimetr kenglikda bo'ladi hamda falajlangan lichinka tanasiga mahkam yopishtirilgan holda joylashadi.

Jinsiy nisbat (urg'ochi va erkak arilar nisbati) populyatsiya zichligi va o'lja sifatiga qarab o'zgaradi — o'lja zichligi yuqori bo'lganda urg'ochi arilar ulushi ortishi kuzatilgan, bu esa populyatsiyaning tez o'sishini ta'minlaydigan muhim biologik moslashuv hisoblanadi.

Zaharlash mexanizmi va falajlash strategiyasi

Brakonning eng o'ziga xos biologik xususiyatlaridan biri — uning zaharli in'eksiya (venom) orqali o'ljasini falajlash mexanizmidir. Urg'ochi ari ovipozitor yordamida o'lja tanasiga kirib, neyrotoksik ta'sirga ega bo'lgan maxsus zaharli moddani yuboradi. Bu modda o'ljaning asab tizimiga ta'sir qilib, uni butunlay yoki qisman falajlaydi, natijada lichinka harakatlanish qobiliyatini yo'qotadi, ammo hujayra faoliyati va to'qimalar tiriklik xususiyatini saqlab qoladi.

Bu strategiya ikki muhim vazifani bajaradi: birinchidan, falajlangan o'lja endi o'zini himoya qila olmaydi va parazitoid lichinkalari uchun barqaror oziq manbai sifatida xizmat qiladi; ikkinchidan, falaj holatidagi o'lja boshqa hasharotlar yoki fizik omillar ta'siridan qisman himoyalangan bo'ladi, chunki u odatiy harakatlanuvchi lichinkaga qaraganda kamroq e'tiborni tortadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, brakon urg'ochisi ko'pincha zarur bo'lgandan ko'proq lichinkani falajlaydi — bu ortiqcha falajlangan o'ljalar keyingi tuxum qo'yish davrlari uchun "zaxira" vazifasini bajaradi.

Atrof-muhit omillariga bog'liqligi

Brakonning rivojlanish tezligi va faolligi haroratga juda sezgir. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, past haroratlarda (10 daraja atrofida) rivojlanish deyarli to'xtaydi, optimal rivojlanish esa 25-28 daraja oralig'ida kuzatiladi, bunda tuxumdan voyaga yetgan arigacha bo'lgan davr eng qisqa bo'ladi. 33-34 darajadan yuqori haroratlarda esa rivojlanish sur'ati pasayib, o'lim darajasi ortadi.

Namlik darajasi ham muhim ahamiyatga ega — juda quruq yoki haddan tashqari nam muhit tuxum va lichinkalarning omon qolish darajasiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun laboratoriya sharoitida brakonni ommaviy ko'paytirishda harorat va namlik qat'iy nazorat ostida ushlab turiladi (odatda 25±2 daraja va 60-70% namlik), bu esa yuqori sifatli va barqaror parazitoid populyatsiyasini olish imkonini beradi.

Qo'llanilishi

Qishloq xo'jaligida qo'llash yo'nalishlari

Habrobracon hebetor dunyoning ko'plab mamlakatlarida qishloq xo'jaligi ekinlarini kapalaklar oilasiga mansub zararkunandalardan himoya qilishda faol qo'llaniladi. Xususan, u paxta, makkajo'xori, soya, sabzavot va meva ekinlaridagi xavfli lepidoptera zararkunandalariga qarshi eng samarali biologik agentlardan biri sifatida e'tirof etilgan. Amaliyotda brakon g'o'za tunlami (Helicoverpa armigera), makkajo'xori kuyasi, loviya dukkak kemiruvchisi, olma va o'rik kuyalari kabi bir qator xavfli zararkunandalarga qarshi qo'llaniladi.

Mutaxassislar tomonidan brakonning ikkita asosiy irqi (rasasi) ajratilgan bo'lib, ular mahsuldor ko'paytirish va amaliy qo'llash uchun moslashtirilgan: birinchisi — un kuyasi va barg o'ragich kuyalarga qarshi (makkajo'xori kuyasi, loviya dukkak kemiruvchisi, olma va olcha kuyalariga qarshi samarali), ikkinchisi — un kuyasi va tunlamlarga qarshi irq (g'o'za tunlami, makkajo'xori naycha qurti, loviya dukkak kemiruvchisi va box-tree kuyasiga qarshi samarali).

Ombor zararkunandalariga qarshi qo'llanilishi

Brakon nafaqat dala sharoitida, balki don va oziq-ovqat mahsulotlari saqlanadigan omborxonalarda ham keng qo'llaniladi. Dunyoning bir qator mamlakatlarida, jumladan Germaniya va Avstriyaning organik un tegirmonlari va nonvoyxonalarida, brakon Trixogramma evanescens bilan birgalikda un kuyasi (Ephestia kuehniella) hamda boshqa ombor kuyalariga qarshi muvaffaqiyatli qo'llanilgan. Shuningdek, u guruch kuyasi, xurmo kuyasi va boshqa qimmatbaho oziq-ovqat mahsulotlariga zarar yetkazuvchi kapalak turlariga qarshi ham samarali natijalar bergan.

Ombor sharoitida brakonni qo'llashning asosiy afzalligi shundaki, yopiq muhitda parazitoid populyatsiyasi barqaror ushlab turiladi, tashqi omillar (shamol, yog'ingarchilik) ta'siri minimal bo'ladi va kimyoviy fumigantlardan foydalanishga bo'lgan ehtiyoj sezilarli darajada kamayadi. Bu, o'z navbatida, saqlanayotgan mahsulotlarda pestitsid qoldiqlarining bo'lmasligini ta'minlaydi.

Ommaviy ko'paytirish (mass rearing) texnologiyasi

Brakonni sanoat miqyosida ko'paytirish uchun odatda laboratoriya sharoitida ko'paytiriladigan xo'jalik ahamiyatiga ega bo'lmagan "vositachi" o'lja — ko'pincha un kuyasi (Ephestia kuehniella) lichinkalari ishlatiladi. Bu usul brakon populyatsiyasini yil davomida barqaror va katta miqdorda ishlab chiqarish imkonini beradi, chunki un kuyasi arzon oziq muhitida (masalan, bug'doy uni, kepak va boshqa don mahsulotlari aralashmasida) tez va oson ko'payadi.

Ko'paytirish jarayonida quyidagi bosqichlar amalga oshiriladi: avval un kuyasi lichinkalari maxsus oziq muhitida yetishtiriladi, so'ngra ularga ma'lum yoshdagi (odatda IV-V yosh) lichinkalar tanlab olinib, ular ustiga voyaga yetgan brakon arilari qo'yiladi. Urg'ochi arilar lichinkalarni falajlab, ularga tuxum qo'yadi, 8-10 kundan so'ng yangi avlod voyaga yetgan arilar shaklida hosil bo'ladi. Bu tsikl uzluksiz ravishda takrorlanadi, natijada biolaboratoriyalar fermer xo'jaliklariga yetkazib berish uchun katta miqdordagi brakon populyatsiyasini tayyorlashga muvaffaq bo'ladi.

Dala sharoitida qo'llash usullari

Brakonni dala sharoitida qo'llashning bir necha samarali usullari mavjud. Afrikaning Sahel mintaqasida, xususan Nigerda, fermerlarga don va un, guruch kuyasi lichinkalari hamda juft brakon arilari solingan maxsus mato xaltachalar (jute bags) tarqatiladi. Bu xaltachalarda kichik teshiklar bo'lib, ulardan chiqqan voyaga yetgan arilar dala bo'ylab tarqalib, zararkunanda lichinkalarini qidirib topadi va ularga tuxum qo'yadi. Bunday usul juda arzon va samarali bo'lib, bitta xaltacha ekinlarni bir necha kvadrat kilometr maydonda himoya qilishga xizmat qilishi mumkin edi.

Boshqa qo'llash usuli — voyaga yetgan arilarni to'g'ridan-to'g'ri dala maydoniga chiqarib yuborishdir. Bu usulda parazitoid arilar maxsus qutilarda yetkazib beriladi va ekin maydonining turli nuqtalarida bir tekis taqsimlanadi. Qo'llash vaqti odatda zararkunanda populyatsiyasining yuqori bosqichiga to'g'ri keltirilishi kerak — bu brakon samaradorligini maksimal darajada oshiradi.

Boshqa biologik agentlar bilan birgalikda qo'llanilishi (IPM tizimi)

Zamonaviy integratsiyalashgan zararkunandalarga qarshi kurash (IPM — Integrated Pest Management) tizimida brakon boshqa biologik agentlar bilan uyg'unlashtirilgan holda qo'llaniladi. Xususan, brakon entomopatogen bakteriya Bacillus thuringiensis (Bt) bilan birgalikda qo'llanilganda, ularning o'zaro mos kelishi va birgalikdagi samaradorligi maxsus tadqiqotlarda o'rganilgan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, Bt ning past dozalarda qo'llanilishi brakon rivojlanishiga sezilarli salbiy ta'sir ko'rsatmaydi, bu esa ikkala usulni birgalikda qo'llash imkonini yaratadi.

Shuningdek, brakon Trixogramma turkumidagi tuxum parazitoidlari bilan ham muvaffaqiyatli birgalikda qo'llaniladi — brakon lichinka bosqichidagi zararkunandalarni nishonga olsa, Trixogramma esa tuxum bosqichidagi zararkunandalarni yo'q qiladi, bu esa zararkunandaning barcha rivojlanish bosqichlarini qamrab oluvchi kompleks himoya tizimini yaratadi.

Iqtisodiy va ekologik samaradorligi

Brakonni qo'llashning iqtisodiy samaradorligi bir qator tadqiqotlarda tasdiqlangan. Masalan, Niger va Senegalda o'tkazilgan loyihalarda brakon qo'llanilgan maydonlarda hosildorlik himoyalanmagan maydonlarga nisbatan 34 foizgacha oshgani qayd etilgan. Bundan tashqari, brakonni ishlab chiqarish va tarqatish mahalliy aholi uchun qo'shimcha daromad manbai va yangi ish o'rinlari yaratish imkoniyatini ham beradi.

Ekologik nuqtai nazardan, brakonni qo'llash kimyoviy pestitsidlarga bo'lgan ehtiyojni sezilarli darajada kamaytiradi, bu esa tuproq va suv resurslarining ifloslanishining oldini oladi, foydali hasharotlar (asalarilar va boshqa changlatuvchilar) populyatsiyasini saqlab qoladi hamda zararkunandalarda pestitsidlarga chidamlilik shakllanishining oldini oladi. O'zbekistonda "Biosifat" tizimi doirasida brakonni ishlab chiqarish va qo'llash — mamlakatning organik va ekologik toza qishloq xo'jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish borasidagi strategik yo'nalishlariga to'liq mos keladi.